सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म 3 जानेवारी 1831 रोजी महाराष्ट्रात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव खंडोजी नेवसे आणि आईचे नाव लक्ष्मी होते. 1840 मध्ये सावित्रीबाई फुले यांचा विवाह जोतिबा फुले यांच्याशी झाला. विधवाविवाह, अस्पृश्यता निर्मूलन, स्त्रीमुक्ती आणि दलित स्त्रियांना शिक्षित करणे हे ध्येय सावित्रीबाईंनी आपले जीवन एक ध्येय म्हणून जगले. त्या कवयित्रीही होत्या, तिला मराठीची आदिकवियात्री म्हणूनही ओळखले जात असे.
भारताच्या पहिल्या शिक्षिका होण्याचे श्रेय सावित्रीबाई फुले यांना जाते. महिलांशी भेदभाव होत असताना त्यांनी हे यश संपादन केले. मात्र पती जोतिराव फुले यांच्या पाठिंब्यामुळे त्यांनी केवळ अभ्यासच केला नाही तर देशातील महिलांना शिक्षणासाठी प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या आयुष्याशी निगडित अशाच काही घटना आम्ही तुम्हाला सांगत आहोत, जे ऐकून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल.
आज बेटी बचाओ बेटी पढाओ ही घोषणा तुम्हा सर्वांना चांगलीच माहिती असेल. अठराव्या शतकाबद्दल बोलायचे झाले तर इथल्या मुलींना लिहिण्या-वाचण्याचे स्वातंत्र्य नव्हते. महिलांना बुरख्यात ठेवण्यात आले होते. अशा वेळी या सर्व दुष्कृत्यांना मागे टाकून सावित्रीबाई फुले यांनी असे काही केले की आजही लोकांच्या स्मरणात आहे.
सावित्रीबाई फुले यांचे महत्त्वाचे कार्य
1 जानेवारी 1848 रोजी सावित्रीबाई फुले यांनी पुणे शहरातील भिडेवाडी येथे मुलींसाठी शाळा उघडली.
ब्राह्मण समाजातील लोक सावित्रीबाई फुले घरी घालत असलेल्या साडीवर शेण टाकत असत. ब्राह्मणांचा असा विश्वास होता की शूद्र आणि अतिशुद्रांना अभ्यास करण्याचा अधिकार नाही. याने त्यांचा मन मोडलं नाही, त्या शाळेत गेल्यावर दुसरी साडी नेसायच्या. मग मुलींना शिकवू लागायच्या.
ज्या ब्राह्मणांनी पती जोतिराव फुले यांच्या वडिलांना एवढी धमकी दिली की त्यांनी मुलाला घरातून हाकलून दिले. त्या सावित्रीबाईंनीच गावातल्या एका ब्राह्मणाचा जीव वाचवला जेव्हा लोक त्याला आणि त्यांच्या गर्भवती महिलेला मारत होते.
विधवांना गरोदर बनवून आत्महत्या करायला सोडून देत असे. सावित्रीबाईंनी गरोदर विधवांसाठी जे केले त्याचे जगात क्वचितच उदाहरण असेल.
1892 मध्ये त्यांनी पुण्यातील विधवा महिलांच्या आर्थिक विकासासाठी महिला सेवा मंडळाच्या रूपाने देशातील पहिली महिला संघटना स्थापन केली. या संस्थेत दर 15 दिवसांनी सावित्रीबाई स्वतः सर्व गरीब दलित आणि विधवा महिलांशी चर्चा करत असत.
28 जानेवारी 1853 रोजी फुले दाम्पत्याने त्यांचे शेजारी मित्र आणि चळवळीतील भागीदार उस्मान शेख यांच्या घरी बालहत्या रोखण्यासाठी घर स्थापन केले. सावित्रीबाईंनी सर्व जबाबदारी घेतली. 4 वर्षात या घरात 100 हून अधिक विधवा महिलांनी मुलांना जन्म दिला.
10 मार्च 1897 रोजी सावित्रीबाई फुले यांचे प्लेगमुळे निधन झाले. प्लेगच्या साथीच्या काळात सावित्रीबाई प्लेगच्या रुग्णांची सेवा करत असत. प्लेगने बाधित मुलाची सेवा केल्यामुळे त्याला संसर्ग देखील झाला. आणि याच कारणामुळे त्याचा मृत्यू झाला.
विशेष लेख: अखंड स्त्री जीवनाला विद्याविश्वात कायम जिवंत ठेवण्याचे काम ज्या मातेने केले आणि सामान्य नागरिकापासून उच्च विद्याविभूषित पायरीवर हक्काने विराजमान होण्याचा मान ज्या ममतेने दिला त्या प्रेमळ वात्सल्याची खाण माता सावित्रीबाई फुले ह्यांचा आज जन्मोत्सव.समस्त पुरुषवर्गासोबत स्त्री जातीला ह्या गोष्टीचा अभिमान स्वाभिमान वाटायलाच हवा.
विद्यादानाच्या क्रांतिकारी चळवळीमध्ये जे काम सावित्रीमाईने केले,जो लढा ज्योतिबांच्या सोबत अखंडपणे उभारला ते सर्वांना ठाऊक असावे असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. त्या इतिहासात आज मी जाऊ पाहत नाही.मला हे बोलायचे आहे की,ज्या सावित्रीमाईने ज्यांच्यासाठी हा लढा उभारला,ज्यांच्यासाठी अंगावर शेण, दगड झेलले त्या किती लेकींना ह्याची आजतागायत जाण आहे?असेलही काहींना ह्यात काडीमात्र शंका नाही.पण जिच्या मुळे आज ज्यांना घरात,समाजात,मानव प्राण्यात सन्मान मिळत आहे,हक्काचे व्यासपीठ मिळत आहे, घराबाहेर फिरता येते,मस्ती मौज मजा करता येते त्या माईचे गुणगान गायचे सोडून द्या पण आज तीची आठवण ही नसेल.नविन कपडे घालायला,मित्र मैत्रीणींसोबत फिरायला,सिनेमा पहायला,शो शायनिंग करायला तासनतास वेळ मिळत असतो.पण तिची आठवण, तिला अभिवादन,वंदन करायला वेळ मिळत नाही.आज काहींचा व्हॉटस्अप् डीपी असेलही माईचा, पण तिचे विचार आपण किती अमलात आणतो हेही लक्षात घेतले पाहिजे.
अरे तिने अंगावर फाटक्या चोळ्या नेसून,अंगावर शेण दगडाचा वर्षाव झेलून आज साऱ्या लेकींना शिक्षणाचे द्वार खुलेच नाही तर हक्काचे करून दिले आहे.त्याच सावित्रीच्या लेकिंच्या अंगावरही कमी कपडे असतात पण शो करायला.सुंदर दिसायला.मग सांगा वाकडी नजर का जाऊ नये? हे शिक्षण दिलेले आहे का मातेने?ज्या संस्काराचे शिक्षण दिले गेले आहे ते संस्कार आज गंगेला मिळाले आहे.शिक्षण घ्या,त्याचे पालन करा आणि उच्च विद्याविभूषित होऊन आई बाप, समाज, देशाचे नाव रोशन करा तरच त्या सावित्री मातेच्या त्रासाला ,मेहनतीला फळ येईल.आणि ते फळ तुम्हीच चाखणार आहात ना?
चला मग आज पासून एक चांगला निर्धार करू आणि नेक काम करण्यास सुरुवात करू.शिका आणि शिकवा.संस्काराचे धडे, आचारणाचे पोवाडे, कारण तिने खुले केले आहे विद्येची कवाडे.आज अभिवादन करुन झाल्या गेल्या भूतकाळावर विरझन घालून नव्या उमेदिने जगायला शिका.तरच समाजात मान सन्मान मिळेल नाहीतर…सावित्रीच्या माईच्या पुण्यकर्मावर प्रश्नचिन्ह उभे राहील. तिलाच लाज वाटेल की ज्या भविष्यासाठी मी त्रास सहन केला,घराबाहेर राहिले,मिळेल ते खाल्ले त्याचा काडीमात्र उपयोग नाही.अशी वेळ येऊ देऊ नका माता भगिणींनो,कारण ह्याशिवाय मोठा अवमान आणि अपमान कोणताच नसेल हे लक्षात घ्या.
आज ३ जानेवारी
ज्यांनी स्त्रियांचे चुल आणि मुल मोडीत काढले, स्त्री शिक्षणाचा पाया रोवला. स्रियांना सन्मानाचे जीवन मिळवुन दिलं. आजची स्त्री ही कोणत्याही क्षेत्रांत मागे नाही. स्त्रियांचे जीवन शैली ज्यांनी पुर्णपणे बदलली. भारतातील प्रथम शिक्षिका तसेच मुख्याध्यापिका सावित्रीबाई फुले यांचा जन्म दिवस तथा जंयती निमित्त विनम्र अभिवादन !!! 💐💐
- अभिवादक -आयु. तुषार गौतम नेवरेकर
दाभीळ,दापोली (रत्ना.)
