आज छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जयंती उत्सव दिवशी किल्ले रायगड बाबत एक विशेष लेख लिहिला आहे. मी काही इतिहासाचा अभ्यासक नाही किंवा ज्ञानी नाही. मी वाचलेल्या पुस्तकातून आणि मला काही अभ्यासकांनी सांगितलेल्या माहितीतून हा एक लेख वाचकांना ४०० वर्षांपूर्वीच्या वैभवाची प्रचिती देईल आणि शिवछत्रपतींच्या दूरदृष्टीची ओळख करून देईल.
दुर्गराज रायगड: स्वराज्याची जाज्वल्य राजधानी आणि स्थापत्यशास्त्राचा अजोड नमुना
प्रस्तावना:
सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगांमध्ये, ढगांशी संवाद साधणारा आणि मराठा साम्राज्याचा स्वाभिमान जपणारा ‘किल्ले रायगड’ केवळ एक दगडी बांधकाम नाही, तर तो कोट्यवधी भारतीयांच्या अस्मितेचा केंद्रबिंदू आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या गडाची निवड आपली राजधानी म्हणून केली, तेव्हापासून रायगड हे पराक्रम आणि सुशासनाचे प्रतीक बनले.
गडाची निवड आणि रणनीती
महाराजांनी रायगडची निवड करताना त्याची भौगोलिक दुर्गमता लक्षात घेतली होती. चहूबाजूंनी उभे कडे आणि निसर्गाचे संरक्षण लाभलेला हा गड शत्रूसाठी ‘अभेद्य’ होता. ज्येष्ठ स्थापत्यविशारद हिरोजी इंदुलकर यांनी या गडाचे स्वप्न सत्यात उतरवले. ४०० वर्षांपूर्वी हा गड कसा होता, याची कल्पना केली तरी अंगावर रोमांच उभे राहतात.
स्थापत्यशास्त्राचे वैभव
१६७४ च्या राज्याभिषेकाच्या वेळी रायगड हे एक गजबजलेले आणि अत्यंत सुनियोजित शहर होते. लेखात या प्रमुख वैशिष्ट्यांचा आढावा घेता येईल:
* राजसभा आणि ध्वनीशास्त्र: रायगडची राजसभा म्हणजे इंजिनिअरिंगचा चमत्कार! सिंहासनावर बसून महाराजांनी उच्चारलेला शब्द शेवटच्या टोकापर्यंत स्पष्ट ऐकू जात असे. आजही तिथे गेल्यास या तंत्रज्ञानाची प्रचिती येते.
* दोन मैल लांब बाजारपेठ: गडावर सुमारे ८०० फूट लांब आणि दोन्ही बाजूंना ओळीने दुकाने असलेली बाजारपेठ होती. तिथे केवळ जीवनावश्यक वस्तूच नव्हे, तर हिरे-माणकांचा व्यापार चालत असे. विशेष म्हणजे, घोड्यावर बसून खरेदी करता येईल इतके रुंद रस्ते तिथे होते.
* पाणी व्यवस्थापन: गडावर लोकवस्ती मोठी असूनही तिथे पाण्याची कमतरता कधीच भासली नाही. गंगासागर तलाव आणि हत्ती तलावासारखी जलकुंभे आजही त्या काळातील प्रगत जलव्यवस्थापनाची साक्ष देतात.
दुर्गम कडे आणि सुरक्षा
‘टकमक टोक’ आणि ‘हिरकणी कडा’ यांसारखे भाग गडाच्या नैसर्गिक सुरक्षेचे दर्शन घडवतात. गडावर येणारा ‘महादरवाजा’ अशा पद्धतीने बांधला आहे की, तो खालून दिसत नाही (गोमुखी रचना), ज्यामुळे शत्रूचा तोफगोळा थेट दरवाज्यावर आदळू शकत नव्हता.
जगदीश्वराची भक्ती आणि निष्ठा
गडावरील जगदीश्वर मंदिर हे महाराजांच्या अध्यात्मिक श्रद्धेचे प्रतीक आहे. मंदिराच्या पायरीवर कोरलेले ‘सेवेचे ठायी तत्पर – हिरोजी इंदुलकर’ हे शब्द त्या काळातील निष्ठा आणि समर्पणाची ओळख करून देतात.
आज रायगडला भेट देणे म्हणजे इतिहासाच्या पानात पुन्हा एकदा जगण्यासारखे आहे. स्वराज्याचा हा ‘दुर्गराज’ आजही आपल्याला स्वाभिमान, शिस्त आणि दूरदृष्टीची शिकवण देतो. आपल्या पुढच्या पिढीला या महान वारशाची माहिती करून देणे, हे आपले कर्तव्य आहे.
डॉ किरण राणे
युवा प्रगती
