महाराष्ट्राचे सुपुत्र , जिल्हा परिषदेच्या प्राथमिक शाळा, पारीतेवाडी, सोलापूर, महाराष्ट्रात अल्पवयीन मुलींच्या आयुष्यात बदल घडवून आणणार्या भारतीय गावचे शिक्षक रणजितसिंह डिसाले यांना युनेस्कोच्या भागीदारीत जागतिक शिक्षक पुरस्कार २०२० क्रमांकाचे विजेतेपद देण्यात आले आहे त्यांच्याविषयी माहिती वाचकांना उपलब्ध व्हावी म्हणून आजचा हा विशेष लेख, प्रयेकाने आवर्जून वाचावे ….
२००९ मध्ये जेव्हा रणजितसिंह जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत दाखल झाले तेव्हा ती एक जीर्ण इमारत होती, ती गुरेढोरे व अडगळीची खोली अशात ती शाळा होती. बहुतेक मुली आदिवासी समाजातील होती जिथे कधीकधी शाळेची उपस्थिती 2% पेक्षा कमी असू शकते आणि किशोरवयीन विवाह नित्याचेच होते. शाळेत जाणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी अभ्यासक्रम त्यांच्या प्राथमिक भाषेत (कन्नड) नव्हता, त्यामुळे बर्याच विद्यार्थ्यांना अजिबात शिकता येत नव्हते. रणजितसिंह हे चक्र फिरवण्याचा दृढनिश्चय करीत होते, खेड्यात जात होते आणि स्थानिक भाषा शिकण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात प्रयत्न करीन होते.
त्यानंतर रणजितसिंह यांनी आपल्या विद्यार्थ्यांच्या मातृभाषेत वर्ग पाठ्यपुस्तकांचेच भाषांतर केले नाही तर विद्यार्थ्यांना ऑडिओ कविता, व्हिडिओ व्याख्याने, कथा आणि असाइनमेंट पाहता आणि ऐकता यावे यासाठी त्यांना अनोखे क्यूआर कोड एम्बेड केले. महत्त्वपूर्ण म्हणजे, त्यांच्या प्रतिबिंबांचे विश्लेषण करून रणजितसिंह प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी वैयक्तिकृत शिकवणीचा अनुभव निर्माण करण्यासाठी क्यूआर कोडित पाठ्यपुस्तकांमधील सामग्री, क्रियाकलाप आणि असाइनमेंट बदलल्या. यापुढे, त्यांनी विशेष गरजा असलेल्या मुलींना मदत करण्यासाठी इमर्सिव रीडर आणि फ्लिपग्रीड साधनांसह क्यूआर कोड कोडित पाठ्यपुस्तकांचे श्रेणीसुधारित केले.
रणजितसिंह यांच्या हस्तक्षेपाचा परिणाम विलक्षण झाला आहे: गावात आता किशोरवयीन मुलींच्या विवाह होत नाही तर तेथे आता मुलींच्या शिक्षणाला प्राधान्य देण्यात येते आणि मुलींनी शाळेत 100 टक्के उपस्थिती लावली आहे. जिल्ह्यातील सर्वोत्कृष्ट शाळा म्हणून नुकताच या शाळेस गौरव करण्यात आला असून त्यांच्या 85% विद्यार्थ्यांनी वार्षिक परीक्षांमध्ये ए ग्रेड मिळविला आहे. गावातली एक मुलगी आता विद्यापीठातून पदवीधर झाली आहे, रणजितसिंह येण्यापूर्वी अशक्य स्वप्नं म्हणून पाहिलेलं ते आता काहीतरी प्रमाणात पूर्ण होताना दिसत आहे.
त्यानंतर रणजितसिंह यांनी संपूर्ण भारतात क्यूआर कोडित पाठ्यपुस्तकांच्या वापरामध्ये क्रांतीची कमतरता निर्माण केली नाही. त्यांची ओळख करुन देणारी त्यांची शाळा महाराष्ट्र राज्यात पहिली होती आणि प्रस्ताव व यशस्वी पथदर्शी योजना सादर केल्यानंतर राज्य मंत्रालयाने २०१ in मध्ये जाहीर केले की ते सर्व ग्रेड १-११ मधील राज्यभरात क्यूआर कोडित पाठ्यपुस्तके सादर करतील. यशाच्या यशानंतर, मानव संसाधन विकास मंत्रालयाने एनसीईआरटी (नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशन रिसर्च अँड ट्रेनिंग) ला क्यूआर कोडेड पाठ्यपुस्तकांच्या प्रभावाचा आणि राष्ट्रीय स्तरावर हे कसे छोटे करता येईल याचा अभ्यास करण्यास सांगितले. २०१७ मध्ये मानव संसाधन विकास मंत्री प्रकाश जावडेकर यांनी जाहीर केले की सर्व एनसीईआरटीच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये क्यूआर कोड अंतर्भूत असतील. वर्गाच्या पलीकडे, रणजितसिंह आपल्या विद्यार्थ्यांना येत असलेल्या जगाच्या समस्या सोडविण्यासाठी त्यांचे शिक्षण लागू करण्यास मदत करतात. महाराष्ट्रातील दुष्काळग्रस्त जिल्ह्यातील शाळेमुळे, त्यांच्या शाळेने आता गेल्या दहा वर्षांत हिरव्यागार भूमीत 25% वरून 33% पर्यंत वाढ करून वाळवंटाच्या प्रश्नावर यशस्वीरित्या सामना केला आहे. एकूणच, त्याच्या गावाला सभोवतालची 250 हेक्टर जमीन वाळवंटातून वाचविण्यात आली, कारण त्याने आपल्या शाळेला 2018 मध्ये ‘विप्रो नेचर फॉर सोसायटी’ पुरस्कार मिळवून दिला.
रणजितसिंह संघर्ष झोन ओलांडून तरुण लोकांमध्ये शांतता निर्माण करण्यास उत्साही आहेत. त्याचा ‘लेट्स क्रॉस द बॉर्डर’ प्रकल्प भारत आणि पाकिस्तान, पॅलेस्टाईन आणि इस्त्राईल, इराक आणि इराण आणि अमेरिका आणि उत्तर कोरियामधील तरुणांना जोडतो. सहा आठवड्यांच्या कार्यक्रमात, विद्यार्थ्यांशी ज्यांचेशी जवळून संवाद आहे अशा इतर देशांतील पीस बडीशी (शांती दुत) जुळले जाते – सादरीकरणे तयार करणे आणि पाहुणे वक्ते यांना आमंत्रित करणे व त्यांचे ऐकणे तसेच त्यांचे शिक्षण पद्धत साम्य समजण्यासाठी मेहनेत घेणे हे कार्य करीत आहेत.
आतापर्यंत रणजितसिंह यांनी आठ देशांमधील १९ ,000, विद्यार्थ्यांना या कार्यक्रमात सामावून घेत सुरुवात केली आहे. यापुढे जाऊन त्यांनी , मायक्रोसॉफ्ट एज्युकेटर कम्युनिटी प्लॅटफॉर्मचा वापर करून, रणजितसिंह आपले शनिवार व रविवार जगभरातील शाळांमधून विद्यार्थ्यांना व्हर्च्युअल फील्ड ट्रिप्सवर कमी संसाधनांसह विशेष कार्यशाळा घेतल्या आहेत.
हा अहुलिया आपल्या घरात तयार केलेल्या विज्ञान प्रयोगशाळेपासून वैज्ञानिक प्रयोग करण्यासाठी प्रख्यात आहे. मायक्रोसॉफ्टच्या अधिकृत आकडेवारीवरून असे दिसून येते की रणजितसिंह यांनी 83 देशांमधील १४०० पेक्षा जास्त वर्गातील 85,००० अधिक विद्यार्थ्यांना या आभासी धड्यांद्वारे शिकविले आहे. पण रणजितसिंह तिथेच थांबत नाहीत. आपण जे काही शिकतो ते इतर शिक्षकांकडे जाईल याची खात्री करण्यासाठी ते दृढ आहेत.
उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांमध्ये रणजितसिंह यांनी तंत्रज्ञानाचा वापर करून शिक्षकांचे शिक्षण कसे वाढवू शकेल या विषयावर महाराष्ट्र राज्यभरात 16,००० हून अधिक राज्य सेवेच्या शिक्षकांना समोरासमोर प्रशिक्षण दिले आहे. रणजितसिंह यांच्या सर्व प्रयत्नांचा परिणाम म्हणून मायक्रोसॉफ्टचे सिटिंग सीईओ, सत्य नाडेला यांनी 2017 च्या त्यांच्या ‘हिट रिफ्रेश’ या पुस्तकात रणजितसिंह यांना भारतातील तीन कथांपैकी एक म्हणून अधोरेखित केले आहे.
